दुर्गा सप्तशती के सभी 13 अध्याय और 700 क्रमांकित मन्त्र सरल हिन्दी भावार्थ सहित पढ़ें। मूल संस्कृत पाठ और Roman लिप्यंतरण भी उपलब्ध हैं।
दुर्गा सप्तशती पाठ — अध्याय 5: देवी और दूत का संवाद
अक्षर का आकार:पढ़ने का तरीका
अध्याय 5: देवी और दूत का संवाद
॥ श्रीदुर्गासप्तशती - पञ्चमोऽध्यायः ॥
देवताओं द्वारा देवी की स्तुति,
चण्ड-मुण्डके मुख से अम्बिका के
रूप की प्रशंसा सुनकर
शुम्भ का उनके पास दूत
भेजना और दूत का निराश लौटना
॥ विनियोगः ॥
ॐ अस्य श्रीउत्तरचरित्रस्य रुद्र ऋषिः,
महासरस्वती देवता, अनुष्टुप्
छन्दः, भीमा शक्तिः, भ्रामरी बीजम्,
सूर्यस्तत्त्वम्, सामवेदः स्वरूपम्,
महासरस्वतीप्रीत्यर्थे उत्तरचरित्रपाठे विनियोगः।
॥ ध्यानम् ॥
ॐ घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चक्रं धनुः सायकं
हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम्।
गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महा-
पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम्॥
"ॐ क्लीं" ऋषिरुवाच॥1॥
पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः।
त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात्॥2॥
तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम्।
कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च॥3॥
तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च।
ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः॥4॥
हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः।
महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम्॥5॥
तयास्माकं वरो दत्तो यथाऽऽपत्सु स्मृताखिलाः।
भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात्परमापदः॥6॥
इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम्।
जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः॥7॥
देवा ऊचुः॥8॥
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्॥9॥
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः।
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः॥10॥
कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः।
नैर्ऋत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः॥11॥
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै।
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः॥12॥
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः॥13॥
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता।
नमस्तस्यै॥14॥
नमस्तस्यै॥15॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥16॥
या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते।
नमस्तस्यै॥17॥
नमस्तस्यै॥18॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥19॥
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै॥20॥
नमस्तस्यै॥21॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥22॥
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै॥23॥
नमस्तस्यै॥24॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥25॥
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै॥26॥
नमस्तस्यै॥27॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥28॥
या देवी सर्वभूतेषुच्छायारूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥29॥
नमस्तस्यै॥30॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥31॥
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥32॥
नमस्तस्यै॥33॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥34॥
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥35॥
नमस्तस्यै॥36॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥37॥
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥38॥
नमस्तस्यै॥39॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥40॥
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥41॥
नमस्तस्यै॥42॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥43॥
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥44॥
नमस्तस्यै॥45॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥46॥
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥47॥
नमस्तस्यै॥48॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥49॥
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥50॥
नमस्तस्यै॥51॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥52॥
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥53॥
नमस्तस्यै॥54॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥55॥
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥56॥
नमस्तस्यै॥57॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥58॥
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥59॥
नमस्तस्यै॥60॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥61॥
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥62॥
नमस्तस्यै॥63॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥64॥
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥65॥
नमस्तस्यै॥66॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥67॥
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥68॥
नमस्तस्यै॥69॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥70॥
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥71॥
नमस्तस्यै॥72॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥73॥
या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता॥
नमस्तस्यै॥74॥
नमस्तस्यै॥75॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥76॥
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नमः॥77॥
चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत्।
नमस्तस्यै॥78॥
नमस्तस्यै॥79॥
नमस्तस्यै नमो नमः॥80॥
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः॥81॥
या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितैरस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः॥82॥
ऋषिरुवाच॥83॥
एवं स्तवादियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती।
स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन॥84॥
साब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का।
शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा॥85॥
स्तोत्रं ममैतत् क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः।
देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः॥86॥
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते॥87॥
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत्सापि पार्वती।
कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया॥88॥
ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम्।
ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः॥89॥
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता अतीव सुमनोहरा।
काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम्॥90॥
नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम्।
ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर॥91॥
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा।
सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति॥92॥
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो।
त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे॥93॥
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात्।
पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैःश्रवा हयः॥94॥
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे।
रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम्॥95॥
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात्।
किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम्॥96॥
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति।
तथायं स्यन्दनवरो यः पुराऽऽसीत्प्रजापतेः॥97॥
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता।
पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे॥98॥
निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः।
वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी॥99॥
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते।
स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते॥100॥
ऋषिरुवाच॥101॥
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः।
प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरम्॥102॥
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम।
यथा चाभ्येति सम्प्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु॥103॥
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने।
सा देवी तां ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा॥104॥
दूत उवाच॥105॥
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः॥106॥
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु।
निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत्॥107॥
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः।
यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक्॥108॥
त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः।
तथैव गजरत्नं च हृत्वा देवेन्द्रवाहनम्॥109॥
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः।
उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम्॥110॥
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च।
रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने॥111॥
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम्।
सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम्॥112॥
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम्।
भज त्वं च चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः॥113॥
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात्।
एतद् बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज॥114॥
ऋषिरुवाच॥115॥
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ।
दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत्॥116॥
देव्युवाच॥117॥
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम्।
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः॥118॥
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम्।
श्रूयतामल्पबुद्धित्वात्प्रतिज्ञा या कृता पुरा॥119॥
यो मां जयति सङ्ग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति।
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति॥120॥
तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महासुरः।
मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु॥121॥
दूत उवाच॥122॥
अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः।
त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः॥123॥
अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि।
तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका॥124॥
इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे।
शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि सम्मुखम्॥125॥
सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः।
केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि॥126॥
देव्युवाच॥127॥
एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चातिवीर्यवान्।
किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा॥128॥
स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः।
तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु तत्॥ॐ॥129॥
अध्याय 5: देवी और दूत का संवाद
. sridurgasaptasati - pancamo'dhyayah .
Devataom dvara devi ki stuti,
Canda-mundake mukha se ambika ke
Rupa ki prasamsa sunakara
Sumbha ka unake pasa duta
Bhejana aura duta ka nirasa lautana
. viniyogah .
Om asya sriuttaracaritrasya rudra rsih,
Mahasarasvati devata, anustup
Chandah, bhima saktih, bhramari bijam,
Suryastattvam, samavedah svarupam,
Mahasarasvatiprityarthe uttaracaritrapathe viniyogah.
. dhyanam .
Om ghantasulahalani sankhamusale cakram dhanuh sayakam
Hastabjairdadhatim ghanantavilasacchitamsutulyaprabham.
Gauridehasamudbhavam trijagatamadharabhutam maha-
Purvamatra sarasvatimanubhaje sumbhadidaityardinim.
"om klim" rsiruvaca.1.
Pura sumbhanisumbhabhyamasurabhyam sacipateh.
Trailokyam yajnabhagasca hrta madabalasrayat.2.
Taveva suryatam tadvadadhikaram tathaindavam.
Kauberamatha yamyam ca cakrate varunasya ca.3.
Taveva pavanarddhim ca cakraturvahnikarma ca.
Tato deva vinirdhuta bhrastarajyah parajitah.4.
Hrtadhikarastridasastabhyam sarve nirakrtah.
Mahasurabhyam tam devim samsmarantyaparajitam.5.
Tayasmakam varo datto yatha''patsu smrtakhilah.
Bhavatam nasayisyami tatksanatparamapadah.6.
Iti krtva matim deva himavantam nagesvaram.
Jagmustatra tato devim visnumayam pratustuvuh.7.
Deva ucuh.8.
Namo devyai mahadevyai sivayai satatam namah.
Namah prakrtyai bhadrayai niyatah pranatah sma tam.9.
Raudrayai namo nityayai gauryai dhatryai namo namah.
Jyotsnayai cendurupinyai sukhayai satatam namah.10.
Kalyanyai pranatam vrddhyai siddhyai kurmo namo namah.
Nairrtyai bhubhrtam laksmyai sarvanyai te namo namah.11.
Durgayai durgaparayai sarayai sarvakarinyai.
Khyatyai tathaiva krsnayai dhumrayai satatam namah.12.
Atisaumyatiraudrayai natastasyai namo namah.
Namo jagatpratisthayai devyai krtyai namo namah.13.
Ya devi sarvabhutesu visnumayeti sabdita.
Namastasyai.14.
Namastasyai.15.
Namastasyai namo namah.16.
Ya devi sarvabhutesu cetanetyabhidhiyate.
Namastasyai.17.
Namastasyai.18.
Namastasyai namo namah.19.
Ya devi sarvabhutesu buddhirupena samsthita.
Namastasyai.20.
Namastasyai.21.
Namastasyai namo namah.22.
Ya devi sarvabhutesu nidrarupena samsthita.
Namastasyai.23.
Namastasyai.24.
Namastasyai namo namah.25.
Ya devi sarvabhutesu ksudharupena samsthita.
Namastasyai.26.
Namastasyai.27.
Namastasyai namo namah.28.
Ya devi sarvabhutesucchayarupena samsthita.
Namastasyai.29.
Namastasyai.30.
Namastasyai namo namah.31.
Ya devi sarvabhutesu saktirupena samsthita.
Namastasyai.32.
Namastasyai.33.
Namastasyai namo namah.34.
Ya devi sarvabhutesu trsnarupena samsthita.
Namastasyai.35.
Namastasyai.36.
Namastasyai namo namah.37.
Ya devi sarvabhutesu ksantirupena samsthita.
Namastasyai.38.
Namastasyai.39.
Namastasyai namo namah.40.
Ya devi sarvabhutesu jatirupena samsthita.
Namastasyai.41.
Namastasyai.42.
Namastasyai namo namah.43.
Ya devi sarvabhutesu lajjarupena samsthita.
Namastasyai.44.
Namastasyai.45.
Namastasyai namo namah.46.
Ya devi sarvabhutesu santirupena samsthita.
Namastasyai.47.
Namastasyai.48.
Namastasyai namo namah.49.
Ya devi sarvabhutesu sraddharupena samsthita.
Namastasyai.50.
Namastasyai.51.
Namastasyai namo namah.52.
Ya devi sarvabhutesu kantirupena samsthita.
Namastasyai.53.
Namastasyai.54.
Namastasyai namo namah.55.
Ya devi sarvabhutesu laksmirupena samsthita.
Namastasyai.56.
Namastasyai.57.
Namastasyai namo namah.58.
Ya devi sarvabhutesu vrttirupena samsthita.
Namastasyai.59.
Namastasyai.60.
Namastasyai namo namah.61.
Ya devi sarvabhutesu smrtirupena samsthita.
Namastasyai.62.
Namastasyai.63.
Namastasyai namo namah.64.
Ya devi sarvabhutesu dayarupena samsthita.
Namastasyai.65.
Namastasyai.66.
Namastasyai namo namah.67.
Ya devi sarvabhutesu tustirupena samsthita.
Namastasyai.68.
Namastasyai.69.
Namastasyai namo namah.70.
Ya devi sarvabhutesu matrrupena samsthita.
Namastasyai.71.
Namastasyai.72.
Namastasyai namo namah.73.
Ya devi sarvabhutesu bhrantirupena samsthita.
Namastasyai.74.
Namastasyai.75.
Namastasyai namo namah.76.
Indriyanamadhisthatri bhutanam cakhilesu ya.
Bhutesu satatam tasyai vyaptidevyai namo namah.77.
Citirupena ya krtsnametad vyapya sthita jagat.
Namastasyai.78.
Namastasyai.79.
Namastasyai namo namah.80.
Stuta suraih purvamabhistasamsrayattatha surendrena dinesu sevita.
Karotu sa nah subhaheturisvari subhani bhadranyabhihantu capadah.81.
Ya sampratam coddhatadaityatapitairasmabhirisa ca surairnamasyate.
Ya ca smrta tatksanameva hanti nah sarvapado bhaktivinamramurtibhih.82.
Rsiruvaca.83.
Evam stavadiyuktanam devanam tatra parvati.
Snatumabhyayayau toye jahnavya nrpanandana.84.
Sabravittan suran subhrurbhavadbhih stuyate'tra ka.
Sarirakosatascasyah samudbhutabravicchiva.85.
Stotram mamaitat kriyate sumbhadaityanirakrtaih.
Devaih sametaih samare nisumbhena parajitaih.86.
Sarirakosadyattasyah parvatya nihsrtambika.
Kausikiti samastesu tato lokesu giyate.87.
Tasyam vinirgatayam tu krsnabhutsapi parvati.
Kaliketi samakhyata himacalakrtasraya.88.
Tato'mbikam param rupam bibhranam sumanoharam.
Dadarsa cando mundasca bhrtyau sumbhanisumbhayoh.89.
Tabhyam sumbhaya cakhyata ativa sumanohara.
Kapyaste stri maharaja bhasayanti himacalam.90.
Naiva tadrk kvacidrupam drstam kenaciduttamam.
Jnayatam kapyasau devi grhyatam casuresvara.91.
Striratnamaticarvangi dyotayanti disastvisa.
Sa tu tisthati daityendra tam bhavan drastumarhati.92.
Yani ratnani manayo gajasvadini vai prabho.
Trailokye tu samastani sampratam bhanti te grhe.93.
Airavatah samanito gajaratnam purandarat.
Parijatataruscayam tathaivoccaihsrava hayah.94.
Vimanam hamsasamyuktametattisthati te'ngane.
Ratnabhutamihanitam yadasidvedhaso'dbhutam.95.
Nidhiresa mahapadmah samanito dhanesvarat.
Kinjalkinim dadau cabdhirmalamamlanapankajam.96.
Chatram te varunam gehe kancanasravi tisthati.
Tathayam syandanavaro yah pura''sitprajapateh.97.
Mrtyorutkrantida nama saktirisa tvaya hrta.
Pasah salilarajasya bhratustava parigrahe.98.
Nisumbhasyabdhijatasca samasta ratnajatayah.
Vahnirapi dadau tubhyamagnisauce ca vasasi.99.
Evam daityendra ratnani samastanyahrtani te.
Striratnamesa kalyani tvaya kasmanna grhyate.100.
Rsiruvaca.101.
Nisamyeti vacah sumbhah sa tada candamundayoh.
Presayamasa sugrivam dutam devya mahasuram.102.
Iti ceti ca vaktavya sa gatva vacananmama.
Yatha cabhyeti sampritya tatha karyam tvaya laghu.103.
Sa tatra gatva yatraste sailoddese'tisobhane.
Sa devi tam tatah praha slaksnam madhuraya gira.104.
Duta uvaca.105.
Devi daityesvarah sumbhastrailokye paramesvarah.
Duto'ham presitastena tvatsakasamihagatah.106.
Avyahatajnah sarvasu yah sada devayonisu.
Nirjitakhiladaityarih sa yadaha srnusva tat.107.
Mama trailokyamakhilam mama deva vasanugah.
Yajnabhaganaham sarvanupasnami prthak prthak.108.
Trailokye vararatnani mama vasyanyasesatah.
Tathaiva gajaratnam ca hrtva devendravahanam.109.
Ksirodamathanodbhutamasvaratnam mamamaraih.
Uccaihsravasasamjnam tatpranipatya samarpitam.110.
Yani canyani devesu gandharvesuragesu ca.
Ratnabhutani bhutani tani mayyeva sobhane.111.
Striratnabhutam tvam devi loke manyamahe vayam.
Sa tvamasmanupagaccha yato ratnabhujo vayam.112.
Mam va mamanujam vapi nisumbhamuruvikramam.
Bhaja tvam ca cancalapangi ratnabhutasi vai yatah.113.
Paramaisvaryamatulam prapsyase matparigrahat.
Etad buddhya samalocya matparigrahatam vraja.114.
Rsiruvaca.115.
Ityukta sa tada devi gambhirantahsmita jagau.
Durga bhagavati bhadra yayedam dharyate jagat.116.
Devyuvaca.117.
Satyamuktam tvaya natra mithya kincittvayoditam.
Trailokyadhipatih sumbho nisumbhascapi tadrsah.118.
Kim tvatra yatpratijnatam mithya tatkriyate katham.
Sruyatamalpabuddhitvatpratijna ya krta pura.119.
Yo mam jayati sangrame yo me darpam vyapohati.
Yo me pratibalo loke sa me bharta bhavisyati.120.
Tadagacchatu sumbho'tra nisumbho va mahasurah.
Mam jitva kim cirenatra panim grhnatu me laghu.121.
Duta uvaca.122.
Avaliptasi maivam tvam devi bruhi mamagratah.
Trailokye kah pumamstisthedagre sumbhanisumbhayoh.123.
Anyesamapi daityanam sarve deva na vai yudhi.
Tisthanti sammukhe devi kim punah stri tvamekika.124.
Indradyah sakala devastasthuryesam na samyuge.
Sumbhadinam katham tesam stri prayasyasi sammukham.125.
Sa tvam gaccha mayaivokta parsvam sumbhanisumbhayoh.
Kesakarsananirdhutagaurava ma gamisyasi.126.
Devyuvaca.127.
Evametad bali sumbho nisumbhascativiryavan.
Kim karomi pratijna me yadanalocita pura.128.
Sa tvam gaccha mayoktam te yadetatsarvamadrtah.
Tadacaksvasurendraya sa ca yuktam karotu tat.om.129.
सरल हिन्दी भावार्थ मूल संस्कृत पाठ को समझने के लिए है। प्रत्येक क्रमांक मूल पाठ के मन्त्र-क्रमांक से मेल खाता है; कुछ मन्त्र आधे श्लोक या वक्ता के कथन हैं।
अध्याय 5: देवी और दूत का संवाद
श्री दुर्गा सप्तशती का पाँचवाँ अध्याय: देवताओं की स्तुति, चण्ड-मुण्ड से अम्बिका के सौन्दर्य का वर्णन सुनकर शुम्भ का दूत भेजना और दूत का निराश लौटना।
विनियोग: उत्तर चरित्र के ऋषि रुद्र, देवता महासरस्वती, छन्द अनुष्टुप्, शक्ति भीमा, बीज भ्रामरी, तत्त्व सूर्य और स्वरूप सामवेद है। महासरस्वती की प्रसन्नता के लिए उत्तर चरित्र के पाठ में यह विनियोग है।
ध्यान: मैं महासरस्वती की उपासना करता हूँ, जो कमल जैसे हाथों में घण्टा, शूल, हल, शंख, मुसल, चक्र, धनुष और बाण धारण करती हैं। उनकी प्रभा मेघों के बीच चमकते शीतल चन्द्रमा जैसी है। वे गौरी के शरीर से प्रकट हुईं, तीनों लोकों का आधार हैं और शुम्भ आदि दैत्यों का नाश करती हैं।
मन्त्र 1
ॐ क्लीं, ऋषि ने कहा
मन्त्र 2
प्राचीन काल में शुम्भ और निशुम्भ नामक दो असुरों ने अपने मद और बल के आश्रय से इन्द्र के तीनों लोकों को और यज्ञभागों को छीन लिया था।
मन्त्र 3
वे दोनों ही सूर्य का अधिकार, चन्द्रमा का अधिकार, कुबेर का अधिकार, यम का अधिकार और वरुण का अधिकार भी स्वयं ही चलाने लगे।
मन्त्र 4
वे दोनों ही वायु का ऐश्वर्य और अग्नि का कार्य भी करने लगे। उससे देवगण पराभूत होकर अपने राज्य से भ्रष्ट और पराजित हो गए।
मन्त्र 5
उन दोनों महाअसुरों द्वारा जिनके अधिकार छीन लिए गए थे और जो सभी स्थान से निकाल दिए गए थे, वे सब त्रिदश देवता अपराजिता देवी का स्मरण करने लगे।
मन्त्र 6
उन देवी द्वारा हमें यह वर दिया गया था कि संकट के समय स्मरण किए जाने पर मैं तुम्हारी समस्त बड़ी आपदाओं का उसी क्षण नाश कर दूँगी।
मन्त्र 7
ऐसा मन में निश्चय कर देवता पर्वतों के राजा हिमालय के पास गए और वहाँ जाकर विष्णुमाया देवी की स्तुति करने लगे।
मन्त्र 8
देवताओं ने कहा
मन्त्र 9
देवी को नमस्कार, महादेवी को नमस्कार और कल्याणमयी शिवा को सदा नमस्कार है। प्रकृति और भद्रा को नमस्कार; हम संयमपूर्वक उन्हें प्रणाम करते हैं।
मन्त्र 10
रौद्र रूप वाली, नित्य, गौरी और जगत् को धारण करने वाली देवी को बार-बार नमस्कार है। ज्योत्स्नामयी, चन्द्ररूपिणी और सुखस्वरूपा को सदा नमस्कार है।
मन्त्र 11
कल्याणमयी, प्रणतजनों की वृद्धि करने वाली और सिद्धिस्वरूपा को बार-बार नमस्कार है। नैर्ऋती, राजाओं की लक्ष्मी और शर्वाणी को बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 12
दुर्गा को, दुर्गम संकटों से पार उतारने वाली, सारस्वरूपा, सब कार्य करने वाली, ख्यातिस्वरूपा, कृष्णवर्णा और धूम्रवर्णा देवी को सदा नमस्कार है।
मन्त्र 13
अत्यन्त सौम्य और अत्यन्त रौद्र रूप वाली देवी को बार-बार नमस्कार है। जगत् की आधारभूता तथा क्रियास्वरूपा देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 14
जो देवी सभी प्राणियों में विष्णुमाया नाम से जानी जाती हैं,
मन्त्र 15
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 16
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 17
जो देवी सभी प्राणियों में चेतना के रूप में कही जाती हैं,
मन्त्र 18
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 19
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 20
जो देवी सभी प्राणियों में बुद्धि के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 21
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 22
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 23
जो देवी सभी प्राणियों में निद्रा के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 24
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 25
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 26
जो देवी सभी प्राणियों में भूख के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 27
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 28
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 29
जो देवी सभी प्राणियों में छाया के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 30
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 31
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 32
जो देवी सभी प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 33
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 34
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 35
जो देवी सभी प्राणियों में तृष्णा के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 36
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 37
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 38
जो देवी सभी प्राणियों में क्षमा के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 39
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 40
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 41
जो देवी सभी प्राणियों में जाति अर्थात् जीवों के वर्गस्वरूप के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 42
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 43
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 44
जो देवी सभी प्राणियों में लज्जा के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 45
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 46
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 47
जो देवी सभी प्राणियों में शान्ति के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 48
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 49
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 50
जो देवी सभी प्राणियों में श्रद्धा के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 51
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 52
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 53
जो देवी सभी प्राणियों में कान्ति के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 54
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 55
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 56
जो देवी सभी प्राणियों में लक्ष्मी के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 57
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 58
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 59
जो देवी सभी प्राणियों में आजीविका की वृत्ति के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 60
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 61
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 62
जो देवी सभी प्राणियों में स्मृति के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 63
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 64
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 65
जो देवी सभी प्राणियों में दया के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 66
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 67
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 68
जो देवी सभी प्राणियों में सन्तोष के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 69
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 70
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 71
जो देवी सभी प्राणियों में माता के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 72
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 73
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 74
जो देवी सभी प्राणियों में भ्रान्ति के रूप में स्थित हैं,
मन्त्र 75
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 76
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 77
जो सभी इन्द्रियों की अधिष्ठात्री और समस्त प्राणियों में व्याप्त हैं, सम्पूर्ण प्राणियों में निरंतर रहने वाली उन व्याप्ति देवी को बार-बार नमस्कार है
मन्त्र 78
जो देवी चेतनारूप होकर इस सम्पूर्ण जगत् में व्याप्त हैं,
मन्त्र 79
उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 80
उन देवी को नमस्कार, बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 81
जो देवी पहले देवताओं द्वारा स्तुत होने पर अभीष्ट फल प्रदान करती हैं तथा जिन ईश्वरी की देवराज द्वारा दिनों-दिन सेवा की जाती है, वे हमारी शुभ की हेतु और कल्याणमयी ईश्वरी हमारा कल्याण करें तथा आपदाओं का नाश करें।
मन्त्र 82
उद्धत दैत्य के द्वारा संताप दिए गए हम देवताओं द्वारा जो ईश्वरी इस समय नमस्कार की जा रही हैं और जिनका स्मरण करने मात्र से वे भक्तप्रवण मूर्तियों वाले हम लोगों की समस्त आपदाओं का तत्काल नाश कर देती हैं, उन देवी को नमस्कार है।
मन्त्र 83
ऋषि ने कहा
मन्त्र 84
हे नृपनन्दन, इस प्रकार स्तुति आदि से युक्त हुए देवताओं के पास वहाँ पार्वती जी जान्हवी (गंगा जी) के जल में स्नान करने के लिए आईं।
मन्त्र 85
सुन्दर भौंहों वाली उन शिवा ने उन देवताओं से कहा कि यहाँ आप लोगों द्वारा किस (देवी) की स्तुति की जा रही है? और उनके शरीर के कोश (आवरण) से जो प्रकट हुई थीं, उन्होंने स्वयं ही उत्तर दिया।
मन्त्र 86
शुम्भ दैत्य द्वारा अपमानित तथा संग्राम में निशुम्भ से पराजित हुए इन समस्त देवताओं द्वारा मेरा यह स्तोत्र किया जा रहा है।
मन्त्र 87
पार्वती जी के शरीरकोश (कोष) से अम्बिका जी के प्रकट होने के कारण वे समस्त लोकों में 'कौशिकी' नाम से गाई जाती हैं।
मन्त्र 88
उनके निकल जाने पर वे पार्वती जी भी काली हो गईं, जो हिमालय पर आश्रय लेने के कारण 'कालिका' नाम से विख्यात हुईं।
मन्त्र 89
तदनन्तर, अत्यन्त मनमोहक श्रेष्ठ रूप को धारण करने वाली अम्बिका को शुम्भ और निशुम्भ के भृत्य चण्ड और मुण्ड ने देखा।
मन्त्र 90
उन दोनों ने शुम्भ से जाकर कहा कि हे महाराज, हिमालय को प्रकाशित करती हुई कोई अत्यन्त मनमोहक स्त्री बैठी है।
मन्त्र 91
वैसा उत्तम रूप कभी भी किसी के द्वारा कहीं नहीं देखा गया है। हे आसुरेश्वर, पता लगाइए कि वह कौन देवी है और उसे ग्रहण कीजिए।
मन्त्र 92
वह स्त्रीरत्न अत्यन्त सुन्दर अंगों वाली है और अपनी कान्ति से दिशाओं को प्रकाशित कर रही है। हे दैत्येन्द्र, वह बैठी है, आप उसे देखने योग्य हैं।
मन्त्र 93
हे प्रभो, त्रैलोक्य में जितने भी रत्न, मणि, हाथी और घोड़े आदि समस्त पदार्थ हैं, वे इस समय आपके घर में सुशोभित हो रहे हैं।
मन्त्र 94
इन्द्र से एरावत हाथी (जो गजरत्न है) लाया गया है, यह पारिजात वृक्ष है और वैसे ही उच्चैःश्रवा घोड़ा भी है।
मन्त्र 95
हंसों से युक्त यह विमान आपके आँगन में स्थित है, जो ब्रह्मा जी का अद्भुत रत्न यहाँ लाया गया था।
मन्त्र 96
कुबेर से यह महापद्म निधि लाई गई है और समुद्र ने मकरन्द से युक्त कभी न कुम्हलाने वाली कमलमाला दी है।
मन्त्र 97
आपके घर में वरुण का सुवर्ण बरसाने वाला छत्र स्थित है और प्रजापति का जो यह श्रेष्ठ रथ था, वह भी यहीं है।
मन्त्र 98
हे ईश, मृत्यु की उत्क्रान्तिदा नाम की शक्ति आपके द्वारा छीनी गई है और जलराज (वरुण) का पाश आपके भाई के अधिकार में है।
मन्त्र 99
निशुम्भ के पास समुद्र से उत्पन्न समस्त जातियों के रत्न हैं और अग्नि ने भी आपको अग्निपूत दो वस्त्र दिए हैं।
मन्त्र 100
हे दैत्यराज! इस प्रकार समस्त रत्न तुम्हारे द्वारा लाए गए हैं, तो यह कल्याणकारी स्त्रीरत्न आपके द्वारा क्यों नहीं ग्रहण किया जा रहा है?
मन्त्र 101
ऋषि ने कहा
मन्त्र 102
शुम्भ ने चण्ड और मुण्ड के उस वचन को तब सुनकर, महासुर सुग्रीव नामक दूत को देवी के पास भेजा।
मन्त्र 103
मेरे वचन से वहाँ जाकर उस देवी से ऐसा-ऐसा कहना। और जिस प्रकार वह प्रेमपूर्वक यहाँ आ जाए, वैसा कार्य तुम्हारे द्वारा शीघ्र किया जाना चाहिए।
मन्त्र 104
वह वहाँ जाकर जहाँ अत्यंत शोभायमान पर्वत के प्रदेश में वह देवी स्थित थीं, तब उनसे कोमल और मधुर वाणी में बोला।
मन्त्र 105
दूत ने कहा
मन्त्र 106
हे देवि! दैत्येश्वर शुम्भ तीनों लोकों के परमेश्वर हैं। मैं उनके द्वारा भेजा गया दूत यहाँ आपके पास आया हूँ।
मन्त्र 107
जिनकी आज्ञा सभी देवसमुदायों में सदा बिना बाधा चलती है और जिन्होंने दैत्यों के सभी शत्रुओं को जीत लिया है, वे जो कहते हैं, उसे सुनो।
मन्त्र 108
संपूर्ण त्रैलोक्य मेरा है, देवता मेरे वश में हैं और मैं ही समस्त यज्ञभागों को अलग-अलग भोगता हूँ।
मन्त्र 109
तीनों लोकों के श्रेष्ठ रत्न संपूर्णतः मेरे अधीन हैं। वैसे ही देवेन्द्र के वाहन गजराज को भी मैंने जीत लिया है।
मन्त्र 110
क्षीरसागर के मथने से उत्पन्न और देवताओं द्वारा प्रणाम करके मुझे समर्पित किया गया उच्चैःश्रवा नामक अश्व-रत्न मेरे पास है।
मन्त्र 111
और देवताओं, गन्धर्वों तथा नागों में जो अन्य रत्नस्वरूप प्राणी हैं, हे शोभने! वे मुझमें ही शोभा पाते हैं।
मन्त्र 112
हे देवि! हम संसार में आपको स्त्रीरत्न के रूप में मानते हैं। इसलिए आप हमारे पास आ जाइए, क्योंकि हम रत्नभोक्ता हैं।
मन्त्र 113
हे चञ्चल नेत्रों वाली! चूंकि आप रत्नरूपा हैं, इसलिए आप या तो मुझे अथवा मेरे महापराक्रमी छोटे भाई निशुम्भ को भजें।
मन्त्र 114
मेरे परिग्रह से आप अतुलनीय परम ऐश्वर्य प्राप्त करेंगी। बुद्धि से इस पर विचार करके आप मेरी पत्नी बन जाइए।
मन्त्र 115
ऋषि ने कहा
मन्त्र 116
ऐसा कहे जाने पर उन दुर्गा, भगवती, कल्याणमयी और गंभीर आंतरिक मुस्कान वाली देवी ने, जिनसे यह जगत धारण किया जाता है, उत्तर दिया।
मन्त्र 117
देवी ने कहा
मन्त्र 118
तुमने सत्य कहा है, इसमें तुम्हारे द्वारा कुछ भी असत्य नहीं कहा गया है। त्रैलोक्याधिपति शुम्भ हैं और निशुम्भ भी वैसे ही हैं।
मन्त्र 119
किन्तु यहाँ जो प्रतिज्ञा की गई है, वह असत्य कैसे की जाए? अल्पबुद्धि के कारण जो प्रतिज्ञा पहले की गई थी, उसे सुनो।
मन्त्र 120
जो मुझे युद्ध में जीतेगा, जो मेरे अभिमान को चूर करेगा और जो इस लोक में मेरे बराबर का बलवान होगा, वही मेरा पति बनेगा।
मन्त्र 121
इसलिए यहाँ शुम्भ अथवा वह महासुर निशुम्भ आ जाए। मुझे जीतकर यहाँ अधिक देर न करते हुए शीघ्र ही मेरा हाथ थाम ले।
मन्त्र 122
दूत ने कहा
मन्त्र 123
हे देवी! तुम गर्व से अंधी मत हो, मेरे सामने इस प्रकार मत बोलो। त्रैलोक्य में ऐसा कौन पुरुष है जो शुम्भ और निशुम्भ के सामने टिक सके?
मन्त्र 124
हे देवी! युद्ध में सब देवता भी अन्य दैत्यों के सामने नहीं ठहर पाते, फिर अकेली स्त्री होने के कारण तुम्हारी क्या गिनती है?
मन्त्र 125
युद्ध में जिन शुम्भादि दैत्यों के सामने इन्द्र आदि समस्त देवता भी नहीं ठहर सके, उनके सामने तुम अकेली स्त्री कैसे जाओगी?
मन्त्र 126
इसलिए मेरे द्वारा कहे जाने पर तुम स्वयं ही शुम्भ और निशुम्भ के पास चली जाओ, अन्यथा बालों से पकड़कर खींचे जाने के कारण तुम्हारा गौरव नष्ट हो जाने पर तुम्हें अपमानित होकर जाना पड़ेगा।
मन्त्र 127
देवी ने कहा
मन्त्र 128
बात ठीक है, शुम्भ बलवान है और निशुम्भ भी अत्यन्त पराक्रमी है; पर मैं क्या करूँ, मैंने पहले बिना सोचे-विचारे प्रतिज्ञा कर ली थी।
मन्त्र 129
इसलिए तुम जाओ और मैंने जो कुछ भी तुमसे कहा है, उसे आदरपूर्वक उन असुरेन्द्र से कह दो। फिर वे जो उचित समझें, वही करें। ॐ
अध्याय सूची
अध्याय 1: मधु-कैटभ वधअध्याय 2: महिषासुर की सेना का संहारअध्याय 3: महिषासुर वधअध्याय 4: देवताओं की स्तुतिअध्याय 5: देवी और दूत का संवादअध्याय 6: धूम्रलोचन वधअध्याय 7: चण्ड-मुण्ड वधअध्याय 8: रक्तबीज वधअध्याय 9: निशुम्भ वधअध्याय 10: शुम्भ वधअध्याय 11: नारायणी स्तुतिअध्याय 12: देवी के माहात्म्य का वर्णनअध्याय 13: सुरथ और समाधि को वरदान
पाठ पढ़ने का तरीका
अर्थ समझने के लिए हिन्दी अर्थ चुनें। मूल पाठ के लिए संस्कृत पाठ और उच्चारण में सहायता के लिए English (Roman) चुनें। पाठ की क्रम संख्या मूल संस्करण के अनुसार रखी गई है। हिन्दी भावार्थ Destiny Grid की सरल व्याख्या है।
अक्षर बड़े या छोटे कर सकते हैं। पढ़ते समय अपनी जगह सेव करने का विकल्प इसी ब्राउज़र में काम करता है।
मूल पाठ का संदर्भ: पाठ-स्रोत देखें। पारम्परिक फलश्रुति श्रद्धा का कथन है। संस्करणों में पाठान्तर मिल सकते हैं।